Προβλήματα ψυχικής υγείας: Μα θα με βοηθήσουν τα φάρμακα;

Η αρχή του 21ου αιώνα συνδέεται με εξελίξεις στην ψυχοφαρμακοθεραπεία για την αυτοκτονία.  Ορόσημο στις ερευνητικές αυτές προσπάθειες αυτές ήταν η έγκριση της κλοζαπίνης το 2003 από την Υπηρεσία Τροφίμων και Φαρμάκων των ΗΠΑ ως νευροληπτικό που προστατεύει από την αυτοκτονία τους πάσχοντες από σχιζοφρένεια.  Ακολούθησε η τεκμηρίωση του προστατευτικού ρόλου τόσο του λιθίου, όσο και της κουετιαπίνης, σε διπολικούς ασθενείς.  Η μείωση του αυτοκτονικού ιδεασμού σε ασθενείς με μείζον καταθλιπτικό επεισόδιο χάρη στα αντικαταθλιπτικά, και η ελάττωση των αυτοκτονικών συμπεριφορών χάρη στο λίθιο, την κουετιαπίνη και την κλοζαπίνη δείχνει ότι η αποτελεσματική πρόληψη της αυτοκτονίας απαιτεί από νωρίς εστίαση, πέρα από τις ψυχοθεραπευτικές παρεμβάσεις, και στην κλινική αντιμετώπιση των ασθενών με σοβαρές διαταραχές της ψυχικής διάθεσης με κατάλληλες ψυχοφαρμακολογικές παρεμβάσεις – δηλαδή με κατάλληλη φαρμακευτική αγωγή.

Δεν είναι όμως λίγες οι φορές που η αναγκαιότητα της φαρμακευτικής παρέμβασης, ακόμα και σε περιπτώσεις που διακυβεύεται η ίδια η ζωή ενός ανθρώπου, αμφισβητείται.  Η απορία «μα, θα με βοηθήσουν τα φάρμακα;» εκφράζεται ακόμα και από τους ίδιους εκείνους ανθρώπους που, βασανιζόμενοι από τις ιδέες και τα σχέδια για μια αυτοκαταστροφική ενέργεια, ζητούν την βοήθεια του ψυχίατρου και έχουν την μεγαλύτερη από όλους ανάγκη να ξεκινήσουν μια φαρμακευτική αγωγή.  Πέρα από το δικό τους πρόβλημα ψυχικής υγείας που τους οδηγεί να ψηλαφούν τo τέλος της ζωής τους, οι άνθρωποι αυτοί αντιμετωπίζουν το κοινωνικό στίγμα του ότι «αυτός χρειάζεται φάρμακα», την ανησυχία για τις ανεπιθύμητες ενέργειες του φαρμάκου, αλλά συνάμα και όλες τις πλάνες και τους μύθους γύρω από τις ψυχικές διαταραχές και τα φάρμακα.  Και είναι πάντοτε σημαντικό να γνωρίζουμε τις πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες όταν είμαστε σε φαρμακευτική αγωγή, δεν πρέπει όμως να ξεχνάμε ποτέ ότι η εξέλιξη των νευροεπιστημών τα τελευταία πενήντα χρόνια έδωσε στην ψυχιατρική φαρμακοθεραπεία μια ώθηση απίστευτη.  Πριν από τότε η ανακούφιση του ψυχωσικού από τις ψευδαισθήσεις και τις παραληρητικές ιδέες του, του καταθλιπτικού από τον θρήνο και την απελπισία του, του ιδεοψυχαναγκαστικού από τις τελετουργίες του ήταν ουσιαστικά ελάχιστη, και η εικόνα των ψυχιατρικών ιδρυμάτων σκληρή.  Τώρα όμως έχουμε στα χέρια μας φάρμακα, πολλές φορές εξελιγμένα, τα οποία μπορούν να βελτιώσουν δραματικά την ποιότητα ζωής των όσων πάσχουν από ψυχικές διαταραχές.  Μπορούν να μειώσουν ή και να εξαφανίσουν τα συμπτώματα των διαταραχών αυτών όταν λαμβάνονται σε τακτική βάση και μπορούν να βοηθήσουν ώστε οι ψυχοθεραπευτικές συνεδρίες να είναι πιο αποτελεσματικές, μειώνοντας την ψυχοπίεση και την απελπισία.

Πώς δουλεύουν τα ψυχιατρικά φάρμακα;

Τα ψυχιατρικά φάρμακα βοηθούν τον εγκέφαλο να αποκαταστήσει την φυσιολογική δραστηριότητά του όταν υπάρχει μια διαταραχή της λειτουργίας του.  Ο εγκέφαλός μας είναι ένα πολύπλοκο όργανο και, όταν οι νευρομεταβιβαστές του εγκεφάλου (χημικές ενώσεις-αγγελιοφόροι) δεν συμπεριφέρονται φυσιολογικά για οποιονδήποτε λόγο, τότε μπορεί να εμφανιστούν, περισσότερο ή λιγότερο σοβαρές, αλλαγές στην ψυχική διάθεση, στα συναισθήματα, στην συμπεριφορά και στο τρόπο και το περιεχόμενο της σκέψης.  Τα ψυχιατρικά φάρμακα μπορούν να αποκαθιστούν τις διαταραγμένες λειτουργίες του εγκεφάλου, αποκαθιστώντας είτε διασυνδέσεις είτε χημικές ανισορροπίες που μπορεί να προκαλούν προβλήματα.

Τι μπορούν να κάνουν τα ψυχιατρικά φάρμακα για μένα;

Μπορούν να μειώσουν την απελπισία.

Μπορούν να προλάβουν τις κρίσεις πανικού και τις διαταραχές άγχους.

Μπορούν να ελαχιστοποιήσουν τις ψευδαισθήσεις και τις παρανοϊκές ιδέες.

Μπορούν να βελτιώσουν την συγκέντρωση και την μνήμη.

Ελέγχουν τις δυσλειτουργικές συμπεριφορές και τις εξαρτήσεις.

Τι δεν μπορούν να κάνουν τα ψυχιατρικά φάρμακα;

Δεν καθιστούν το άτομο άβουλο.

Δεν μπορούν να μεταβάλλουν την προσωπικότητα του ατόμου.

Δεν μπορούν να ελέγξουν την κρίση και τις λήψεις αποφάσεων του ασθενή.

Δεν μπορούν να ελέγξουν τις σκέψεις και τις διαπροσωπικές μας σχέσεις.

Η συντριπτική πλειονότητα των ψυχιατρικών φαρμάκων ΔΕΝ προκαλεί εξάρτηση – ακόμα και εκείνα τα ελάχιστα που προκαλούν εξάρτηση (βενζοδιαζεπίνες) μπορούν με την παρέμβαση του ψυχιάτρου και με την κατάλληλη θεραπεία απεξάρτησης, να διακοπούν. 

Δεν προκαλούν καμία ψυχική διαταραχή – αντιθέτως, θεραπεύουν ψυχικές διαταραχές.

Και ποιος τα δίνει τα φάρμακα;

Η πολύπλοκη φύση πολλών από αυτά τα φάρμακα επιβάλλει ότι θα πρέπει να υπάρχει πάντοτε η επαγγελματική ιατρική παρακολούθηση και βοήθεια από ψυχίατρο πριν ξεκινήσει κάποιος μια ψυχιατρική φαρμακευτική αγωγή.  Ο ψυχίατρος θα πάρει λεπτομερές ιστορικό της ψυχικής κατάστασης και των συμπτωμάτων, και θα δουλέψει μαζί με τον πάσχοντα για να επιλεγεί η καλύτερη πιθανή πορεία δράσεων σε σχέση με το φάρμακο.

Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι παρά τις τεράστιες προόδους που έχουν γίνει στην ιατρική, ο κάθε ασθενής είναι ιδιαίτερος και μοναδικός, και σε κάποιους ανθρώπους τα φάρμακα μπορεί να προκαλέσουν διαφορετικά αποτελέσματα σε σχέση με τους υπόλοιπους.  Εξαιτίας αυτού, η συνεργασία ιατρού-πάσχοντα είναι εξαιρετικά σημαντική, ιδιαίτερα όταν ξεκινάμε ή σταματάμε φάρμακα ή αντικαθιστούμε ένα φάρμακο της κατηγορίας αυτής με κάποιο άλλο.  Ο ψυχίατρος είναι εκείνος που θα παρακολουθεί τα συμπτώματα της κάθε ψυχικής διαταραχής καθώς και κάθε ανεπιθύμητη ενέργεια εξασφαλίζοντας έτσι ότι λαμβάνεται η καλύτερη θεραπεία κρατώντας την αντίδραση στα φάρμακα στο ελάχιστο δυνατό.  Ενώ η ιδέα της λήψης φαρμάκων για την αντιμετώπιση μιας ψυχικής διαταραχής δεν είναι κάτι για να το παίρνουμε ελαφρά, η συνεργασία με έναν ψυχίατρο σημαίνει ότι ειδικά για την περίπτωση του κάθε ατόμου εξασφαλίζονται οι καλύτερες θεραπευτικές επιλογές.  Και με την εξέλιξη της σύγχρονης ψυχιατρικής, τα πιθανά οφέλη της φαρμακοθεραπείας μπορούν να αλλάξουν την ζωή εκείνου που υποφέρει, να βελτιώσουν απίστευτα την καθημερινότητά του.  Είναι λυτρωτικό για έναν ασθενή που κατακλύζεται από βασανιστικές ακουστικές ψευδαισθήσεις να μπορεί να ζει ελεύθερος από αυτές.  Είναι λυτρωτικό για έναν πάσχοντα με παρανοϊκές ιδέες να ανακαλύπτει ότι ο κόσμος δεν είναι γεμάτος με ανθρώπους που θέλουν να τον σκοτώσουν.  Είναι λυτρωτικό για εκείνους που βασανίζονται από τα «μαύρα σκυλιά» της κατάθλιψης να αφήνουν πίσω τους  τον θάνατο και απλά, να ξαναζούν.  Είναι λυτρωτικό για όλους τους ψυχικά πάσχοντες να ανακαλύπτουν ότι ο κόσμος έχει νόημα, η ζωή τους τάξη και ότι δεν θα τους απειλεί κανένας και τίποτα.  Είναι υπέροχο όλοι αυτοί οι συνάνθρωποί μας να ξανα-ανακαλύπτουν την ζωή.  Όσοι παίρνουν φάρμακα για τα προβλήματα ψυχικής υγείας τους, τα λαμβάνουν γιατί σε σχέση με τις ψυχικές του διαταραχές, οι ανεπιθύμητες ενέργειες είναι απειροελάχιστες.  Όποιος ελαφρά την καρδία μιλά για μη αναγκαιότητα των φαρμάκων στην ψυχιατρική, μάλλον έχει βγάλει αυτό το συμπέρασμα από την άνεση του καναπέ του σπιτιού του βασιζόμενος περισσότερο στις δικιές του ανασφάλειες παρά συμμεριζόμενος τα προβλήματα του διπλανού του ψυχικώς πάσχοντα...

Ο Ψυχίατρος Γιάννης Χατζιδάκης της ΜΚΟ ΚΛΙΜΑΚΑ μιλά στην Νέα Τηλεόραση Χανίων στις 29 Σεπτεμβρίου 2015 για την αύξηση των αυτοκτονιών στην Κρήτη και σε όλη την Ελλάδα.

Ο υπεραισθητηριακός κόσμος της διπολικής διαταραχής ΙΙ

Ο υπεραισθητηριακός κόσμος της διπολικής διαταραχής ΙΙ

Υπάρχουν περισσότερα πράγματα στον ουρανό και τη γη, Οράτιε, από ό,τι έχεις ονειρευτεί στη φιλοσοφία σας.
-Άμλετ

Gordon Parker, M.D., Ph.D., D.Sc., F.R.A.N.Z.C.P. - Από το Τμήμα Ψυχιατρικής του Πανεπιστημίου της Νέας Νότιας Ουαλίας, Αυστραλία. Διεύθυνση αλληλογραφίας του Δρ. Parker: g.parker@unsw.edu.au .
Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό American Journal of Psychiatry τον Ιούνιο του 2014.
Am J Psych 2014 June; 171 (6): 614-5.

Ως κλινικός ερευνητής προτιμώ να θέτω την διαφορική διάγνωση της διπολικής διαταραχής Ι από την διπολική διαταραχή ΙΙ από την αντίστοιχη παρουσία ή απουσία ψυχωσικής συμπτωματολογίας κατά τη διάρκεια μανιακών/υπομανιακών υπερθυμικών επεισοδίων. Ωστόσο, μου έχουν κεντρίσει το ενδιαφέρον φαινομενικά μη ψυχωσικές, υπεραισθητηριακές αλλαγές που βιώνουν οι ασθενείς με διπολική διαταραχή. Ενώ τα αντιληπτικά αυτά φαινόμενα σπανίως αναφέρονται αυθόρμητα, αν οι ασθενείς ρωτηθούν για αυτά άμεσα - όπως ερώτησα περίπου 30 ασθενείς με διπολική διαταραχή Ι και 50 ασθενείς με διπολική διαταραχή ΙΙ κατά το τελευταίο έτος - οι περισσότεροι εμφανίζονται να ευγνωμονούν για την ευκαιρία να περιγράψουν λεπτές διακυμάνσεις που συχνά τους κέντριζαν το ενδιαφέρον τους για καιρό.

Το DSM-5 σημειώνει ότι ορισμένοι ασθενείς που βιώνουν επεισόδιο μανίας έχουν αντίληψη μιας «οξύτερης αίσθησης της όσφρησης, της ακοής ή της όρασης», ενώ το ICD-10 περιλαμβάνει την υποκειμενική υπερακουσία ως χαρακτηριστικό της μανίας. Κρίνω ότι τέτοιες εκδηλώσεις παρουσιάζονται πιο συχνά σε εκείνους που βιώνουν επεισόδια υπομανίας στα πλαίσια διπολικής διαταραχής ΙΙ σε σχέση με εκείνους με διπολική διαταραχή Ι (περίπου 60% έναντι 10% στο δικό μου επιλεκτικό δείγμα ασθενών), αλλά δεν μπόρεσαν να βρουν κάποια χαρακτηριστική σχετική βιβλιογραφία. Εάν αυτές οι εμπειρίες είναι στην πραγματικότητα πιο σπάνιες σε ασθενείς με διπολική διαταραχή Ι, αυτό οφείλεται στο ότι οι ψυχωσικές τους εκδηλώσεις επισκιάζουν οποιαδήποτε αντίληψη των εκδηλώσεων αυτών, ή είναι μια πραγματική διαφορά στην συχνότητα των εμπειριών αυτών μεταξύ των δυο διαταραχών;

Οι ασθενείς με διπολική διαταραχή ΙΙ με τους οποίους έχω μιλήσει μου έχουν δώσει παραδείγματα τέτοιων υπεραισθητηριακών μεταβολών κατά την διάρκεια υπερθυμικών επεισοδίων, οι οποίες σε γενικές γραμμές μειώνονται ή εξαφανίζονται κατά τη διάρκεια καταθλιπτικών και νορμοθυμικών περιόδων.

Οι οσμές συχνά μεγεθύνονται, ειδικά «οι οσμές από την φύση», όπως του χόρτου, της βροχής, της σκόνης, των λουλουδιών και της γύρης, αλλά και των καλλυντικών, των προϊόντων καθαρισμού, των οσμών του σώματος, των τροφίμων, και ιδιαίτερα του καφέ. Δεν είναι μόνο ότι η αίσθηση της όσφρησης ενισχύεται, αλλά επίσης ότι αυτή μπορεί να διαρκέσει πολύ, με μια γυναίκα που περιγράφει την αίσθηση της οσμής της βενζίνης να διαρκεί για 6 ώρες μετά την έκθεση σε αυτήν.

Οι γεύσεις συχνά κρίνονται ως πιο οξείες, πιο ζαχαρούχες ή «πληρέστερες», ειδικά για τα πικάντικα ή όξινα τρόφιμα, και δεν είναι πάντα ευχάριστες, π.χ., φυσιολογικές γεύσεις γίνονται «χωρίς αίσθηση», η ζάχαρη φέρνει στο άτομο ναυτία, «μερικές γεύσεις με κάνουν να θέλω να ξεράσω». Η αφής σπανίως μεταβάλλεται, αλλά ένας ασθενής παρατήρησε ότι «τα ρούχα μου ερεθίζουν το δέρμα μου και αισθάνομαι φαγούρα».

Η όραση γίνεται συνήθως οξύτερη, με τα πράγματα να εμφανίζονται φωτεινότερα ή παρατηρούνται με μεγαλύτερη διαύγεια (ειδικά τα σχέδια) ή πιο έντονα, και μερικοί ασθενείς φορούν γυαλιά ηλίου για να μειώσουν τη φωτεινότητα. Η όραση μπορεί να γίνει πιο εστιασμένη («παρατηρώ μόνο ένα πράγμα τη φορά», «τα χρώματα και τα όρια ενισχύονται», «βλέπω τα πάντα με μεγαλύτερη ανάλυση και δεν μπορώ να μην πέσει το μάτι μου σε πράγματα όπως μια γρατσουνιά στο τραπέζι») ή, περιστασιακά, διαχέεται («η περιφέρεια επεκτείνεται», «βλέπω πράγματα πέρα από την άκρη του ματιού μου»).

Η ακοή μπορεί παρομοίως να ενισχύεται, με τους ήχους να ακούγονται πιο καθαρά ή υποουδικοί ήχοι (π.χ. τα αυτοκίνητα σε έναν κοντινό δρόμο) να ακούγονται ευκρινώς, ενώ αυτοί να μην ακούγεται από άλλους παρουσία του ασθενούς. Οι αντιλήψεις των ηχητικών συχνοτήτων μπορεί να αλλάξουν («πιο ακριβής», «ακούω αρμονικές με μεγαλύτερη οξύτητα», «αντιλαμβάνομαι το φάσμα των ήχων περισσότερο», «ακούω μεγαλύτερη διακύμανση της χροιάς σε τόνους»). Οι αλλαγές αυτές μπορούν να επηρεάσουν την εμπειρία του ατόμου να ακούει μια ορχήστρα (π.χ., «τα όργανα δεν ρέουν το ένα μέσα στο άλλο, ακούω το καθένα χωριστά και όχι την συγχώνευση τους», «μπορώ να ακούσω τους ήχους και τους ρυθμούς σε λευκό θόρυβο -έχω γράψει τραγούδια αφού άκουσα έναν ανεμιστήρα οροφής ή την βροχή»).

Η αντίληψη μερικές φορές είναι αυξημένη, με τα άτομα να παρατηρούν ότι είναι πιο οξυδερκή στο να κρίνουν ανθρώπους, στο να δουν τις τάσεις των δεδομένων, ή στο να αναγνώσουν «μικρο-εκφράσεις των ανθρώπων» και μη λεκτικές διαπροσωπικές αποχρώσεις (π.χ., «νομίζω ότι όλοι είναι πολύ πιο ευτυχισμένοι», «κρίνω την γλώσσα σώματος των ανθρώπων με μεγαλύτερη ακρίβεια»). Αυτή η «περιοχή» συνήθως αξιολογείται καλύτερα ζητώντας από το άτομο να μιλήσει γι’ αυτήν ή για την εμπιστοσύνη του σε τυχερά παιχνίδια ή εάν υπάρχει οποιαδήποτε μεταβολή στην εκτίμηση του κινδύνου. Ένα παράδειγμα των τελευταίων είναι η ακόλουθη εμπειρία: «Ήμουν σε μια στάση λεωφορείου με ένα φίλο αργά το βράδυ. Ένα αυτοκίνητο πέρασε και ένιωσα κάτι και είπα στον φίλο μου, θα πρέπει να τρέξουμε και να κρυφτούμε στους θάμνους. Πέντε λεπτά αργότερα το αυτοκίνητο ξαναήρθε και τέσσερις άνδρες βγήκαν έξω με ρόπαλα του μπέιζμπολ, αλλά δεν κατάφεραν να μας εντοπίσουν. Δεν ξέρω τι κατάλαβα από το αυτοκίνητο που απλά οδηγούσε δίπλα μας». Άλλοι ασθενείς ανησυχούν λιγότερο από τους κινδύνους, κρίνοντας ότι είναι άτρωτοι, επειδή μπορούν καλύτερα να ανιχνεύσουν τον κίνδυνο, αν και με μεταβαλλόμενες συνέπειες (« έχω πολύ λιγότερη εγρήγορση – πήγα για σέρφινγκ σε μια άγρια θάλασσα και μας έβγαλε νοκ-άουτ, αλλά γύρισα την επόμενη μέρα», «διακινδυνεύω πολύ στην οδήγηση, αλλά ποτέ δεν είχε ένα ατύχημα, γιατί τα αντανακλαστικά μου είναι οξυμμένα»).

Ένας σχετικός τύπος της αυξημένης προβλεπτικότητας, η «ανάγνωση του μυαλού», είναι αξιοσημείωτη σε πολλούς, αλλά φαίνεται να είναι πιο συχνή σε ασθενείς τόσο με διπολική διαταραχή Ι όσο και με διπολική διαταραχή ΙΙ («Μια που ξέρω τι πρόκειται να πουν οι άνθρωποι, εγώ τους διακόπτω», «τελειώνω τις απαντήσεις των ανθρώπων», «όταν οδηγώ μπορώ να προβλέψω τι πρόκειται να κάνουν οι άνθρωποι πριν υπάρξει κάποιο εμφανές σημείο», «αισθάνομαι καλά και κακά πράγματα πριν αυτά συμβούν, συμπεριλαμβανομένων των ατυχημάτων και των αλλαγών του καιρού»). Ωστόσο, ένα σφάλμα επιλογής, δηλαδή, να θυμόμαστε μόνο τις επιτυχίες και να ξεχάσουμε τις αποτυχίες, σαφώς πρέπει να γίνει δεκτό. Η ενσυναίσθηση είναι συχνά αυξημένη, σε γενικές γραμμές σύμφωνα με την ικανότητα να κρίνουμε τους ανθρώπους πιο έξυπνα ή με μεγαλύτερο βάθος («αισθάνομαι περισσότερα για τους ανθρώπους», «Μια ματιά από έναν άστεγο άνδρα που μπορεί να με στείλει να του αγοράσω ένα χάμπουργκερ»).

Τα άτομα που βιώνουν τέτοιες καταστάσεις είναι πολύ πιθανό να αναφέρουν ότι είναι πιο ενεργητικοί και δημιουργικοί σε μια τέτοια εποχή («γράφω πιο γρήγορα και είμαι πιο συγκεντρωμένος», «με τις αισθήσεις μου ενισχυμένες εμπνέομαι από περισσότερα πράγματα», «μπορώ να γίνω δημιουργική δύναμη - η ταχύτερη στον σχεδιασμό συνδέσεων και όλα πραγματοποιούνται με μεγαλύτερη ένταση»). Μερικοί ασθενείς βιώνουν συναισθησία ή «διέλευση από αισθητηριακά πεδία», με έναν ασθενή να δηλώνει «μπορώ πράγματι να γευτώ μουσική».

Πολυάριθμες μελέτες έχουν ποσοτικοποιήσει αυξημένη δημιουργικότητα σε άτομα με διπολική διαταραχές, και αυτό το χαρακτηριστικό πιο συχνά ερμηνεύεται ως αντανάκλαση της αυξημένης φαντασίας που συνδέεται με τα επεισόδια μανίας ή υπομανίας. Ονειροπολώντας για την μούσα, εγώ εικάζω ότι οποιαδήποτε ενίσχυση της δημιουργικότητας προάγεται επίσης, αν δεν υπόκειται σε μεσολάβηση, από τέτοιες υπεραισθητηριακές μεταβολές. Τέτοιες αλλαγές μπορούν να προωθήσουν την δημιουργικότητα με διάχυση ή με την εστίαση, όπως φαίνεται αντίστοιχα, από εκείνο το άτομο που ανιχνεύει ρυθμούς στο "λευκό θόρυβο" και το άλλο άτομο που ακούει κάθε όργανο στην ορχήστρα ξεχωριστά και όχι την ορχήστρα στο σύνολό της. Για τις ερμηνείες απαιτείται το ραβδί του ραβδοσκόπου.